Mennictwo obejmuje zasady emisji pieniędzy, pracę mennicy oraz techniki wykonywania stempli i bicia monet. Poznaj jego historię – od denarów i srebrnych witenów po reprezentacyjne dukaty, monety miejskie oraz emisje chanów.
Czym jest mennictwo?
Mennictwo to dziedzina związana z produkcją monet oznaczonych godłem, napisem lub innym znakiem władzy. Obejmuje przygotowanie krążka, wykonanie stempla, dobór metalu, kontrolę masy oraz ustalenie wartości nominału.
Prawo bicia pieniędzy przez długi czas należało przede wszystkim do władcy. Moneta potwierdzała jego zwierzchnictwo, porządkowała handel i dostarczała informacji o państwie. Na awersie umieszczano zwykle portret, herb albo imię emitenta, natomiast rewers przedstawiał symbol dynastyczny, scenę religijną lub oznaczenie nominału.
Mennica nie była wyłącznie zakładem produkcyjnym. Stanowiła narzędzie władzy, administracji i polityki gospodarczej.
W zależności od epoki monety wykonywano ze złota, srebra, miedzi albo stopów metali. O ich wartości decydowała nie tylko nazwa, lecz także próba kruszcu, masa i obowiązująca stopa mennicza.
Jak bito monety?
Najstarsza technika polegała na ręcznym uderzeniu stemplem w metalowy krążek. Przygotowany wcześniej blankiet kładziono między stemplem dolnym i górnym, a następnie uderzano w narzędzie młotem. Siła ciosu odciskała wzór awersu i rewersu.
Stemple i przygotowanie krążka
Rytownik wykonywał w stali negatywowy obraz monety. Praca wymagała dużej precyzji, ponieważ najmniejszy błąd zmieniał wygląd portretu, herbu lub legendy. Krążki cięto z blachy, ważono i podgrzewano, jeśli metal wymagał zmiękczenia.
W epoce nowożytnej zaczęto stosować bardziej precyzyjne urządzenia mennicze. Stemple lustrzane, starannie wypolerowane, pozwalały uzyskać gładkie tło oraz wyraźne detale. Taką technikę wykorzystywano także przy wykonywaniu współczesnych replik, których rdzeń może stanowić miedzionikiel o masie 26 g i średnicy 40 mm.
Moneta, medal i donatywa
Nie każda emisja pełniła funkcję codziennego środka płatniczego. Donatywa łączyła cechy monety i medalu. Miała wartość wyrażoną w wielokrotności dukata, lecz wyróżniała się wysokim poziomem artystycznym i często trafiała jako podarunek do rąk monarchy.
W 1650 r. mennica gdańska wybiła trzydukatową donatywę dla Jana Kazimierza Wazy. Jej autorem był Jan Höhn starszy. Takie emisje podkreślały prestiż miasta oraz jego relację z władcą.
Monety Złotej Ordy i Chanatu Krymskiego
Złota Orda powstała jako zachodnia część imperium mongolskiego. Jej największy rozkwit przypadł na lata 1242–1502, choć osłabienie państwa rozpoczęło się już w XIV wieku. W obiegu znajdowały się przede wszystkim srebrne dirhamy i dangi oraz miedziane pule.
Na tych monetach umieszczano imię chana, formuły religijne, tamgi rodowe, miejsce emisji i rok wybicia. Dzięki temu numizmat może dostarczyć informacji o administracji, religii oraz zasięgu gospodarczym państwa. Władcy Chanatu Krymskiego, istniejącego w latach 1441–1783, uważali się za potomków Złotej Ordy, dlatego ich monety zachowywały podobne rozwiązania graficzne i inskrypcje.
W regionie krążyły także pieniądze księstw ruskich zależnych od Mongołów, kolonii genueńskich na Krymie oraz Turcji osmańskiej. Po zajęciu Krymu w 1475 r. państwo osmańskie uzyskało zwierzchnictwo nad chanatem.
Jak rozwijało się mennictwo miejskie?
Na Pomorzu Zachodnim prawo bicia monet stało się oznaką rosnącej siły miast. Stralsund, Greifswald i Anklam otrzymały przywileje mennicze już w 1325 r., a Szczecin uzyskał podobne uprawnienie w 1345 r.
Książęta określali rodzaj emisji, stopę menniczą i wygląd stempla. Miasta musiały umieszczać na monetach gryfa – znak państwa i dynastii książęcej. W drugiej połowie XIV wieku sześć ośrodków zawarło porozumienie dotyczące wspólnej produkcji srebrnych witenów.
Witen, grosz i kwartnik
Witen miał wartość 4 denarów. Na jego awersie pojawiał się krzyż połączony z symbolem miasta, a na rewersie kroczący gryf. Emisje bito według systemu lubeckiego w Stralsundzie i Greifswaldzie albo według stopy wendyjskiej w innych miastach pomorskich.
W 1395 r. Stralsund, Greifswald i Anklam wprowadziły grosz wart 6 denarów lubeckich. Po 1428 r. produkowały go także między innymi Demmin, Pyrzyce, Stargard i Szczecin. Kwartnik, równy 4 małym denarom zwanym Vinkenaugen, zajmował miejsce między denarem a groszem.
Poza mennicą szczecińską kwartniki wybijano tylko w Gartz, Goleniowie, Pyrzycach i Stargardzie. Na rewersach często umieszczano gryfa oraz proste znaki, takie jak gwiazdki i kółka. Towarzyszyły im łacińskie sentencje religijne, między innymi BENEDICTVS DEO.
Utrata miejskich przywilejów
Mennictwo miejskie zakończyło się pod koniec XV wieku. Bogusław X, dbając o dochody książęce i większą kontrolę nad obiegiem pieniądza, odebrał miastom wcześniejsze uprawnienia. Od tego momentu emisja monet została silniej podporządkowana władzy państwowej.
Najcenniejsze emisje epoki Wazów
Panowanie Wazów przyniosło monety o rozbudowanej ikonografii i wysokim poziomie rytowniczym. Zakaz emisji drobnej monety, wprowadzony ordynacją menniczą z 1627 r., sprzyjał biciu większych talarów i dukatów.
Najbardziej znanym przykładem jest 100 dukatów Zygmunta III Wazy z 1621 r. Król zlecił emisję, która mogła upamiętniać zwycięstwo pod Chocimiem oraz podkreślać rangę Rzeczypospolitej. Projekt przygotował szwajcarski medalier Samuel Ammon, a monetę wybito w mennicy bydgoskiej.
| Emisja | Mennica i rok | Cechy |
| 100 dukatów Zygmunta III Wazy | Bydgoszcz, 1621 | Złota moneta reprezentacyjna, znanych jest kilka sztuk |
| Brandtalar | Toruń, 1630 | Panorama miasta, Wisła, most i statki |
| Dwudukat Władysława IV | Gdańsk, 1642 | Portret króla w koronie i zbroi |
| Talar koronny Jana Kazimierza | Lwów, 1661 | Znany jest jeden egzemplarz w Muzeum Narodowym w Warszawie |
W styczniu 2018 r. jeden z egzemplarzy studukatówki sprzedano na aukcji w Stanach Zjednoczonych za 2,16 mln dolarów. Jej rzadkość wynika z funkcji podarunkowej. Takie monety otrzymywały najważniejsze osoby, dlatego nie trafiały do powszechnego obiegu.
Na szczególną uwagę zasługuje też brandtalar toruński. Po wycofaniu wojsk szwedzkich spod Torunia w 1629 r. miasto zamówiło pamiątkową emisję u Henryka Hema. Widok płonącego miasta należy do najwcześniejszych panoram miejskich przedstawionych na polskiej monecie.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym jest mennictwo?
Mennictwo to działalność związana z wytwarzaniem monet oznaczonych znakiem władzy, obejmująca przygotowanie krążka, wykonanie stempla, dobór metalu oraz kontrolę wagi i nominału.
Jakie techniki stosowano przy biciu monet?
Najstarsza metoda polegała na ręcznym uderzeniu stemplem w przygotowany krążek, a w nowożytności używano bardziej precyzyjnych maszyn i wypolerowanych stempli.
Z jakich metali wykonywano monety?
W różnych epokach monety produkowano ze złota, srebra, miedzi oraz stopów metali, a ich wartość zależała od próby, masy i obowiązującej stopy menniczej.
Czym była donatywa i do czego służyła?
Donatywa łączyła cechy monety i medalu, miała wartość wyrażoną w dukatach i pełniła funkcję reprezentacyjną oraz podarunkową dla monarchy.
Jakie informacje można odczytać z monet Złotej Ordy?
Monety zawierały imię chana, formuły religijne, tamgi, miejsce i rok wybicia, co pozwala odtwarzać administrację, wyznanie i zasięg handlowy państwa.
Kiedy i dlaczego miasta na Pomorzu Zachodnim biły własne monety?
Prawo bicia monet było oznaką rosnącej pozycji miast od XIV wieku, gdy otrzymywały przywileje mennicze i dostosowywały emisje do wymogów książąt.
Co spowodowało koniec mennictwa miejskiego?
Pod koniec XV wieku Bogusław X odebrał miastom przywileje mennicze, aby zwiększyć dochody książęce i centralnie kontrolować emisję monet.
Jakie emisje epoki Wazów są uważane za najcenniejsze?
Do najbardziej wartościowych należą złote 100 dukatów Zygmunta III z 1621 r., brandtalar toruński z 1630 r. oraz inne duże talary i dukaty o wysokim poziomie rytowniczym.
