Banknot polimerowy – co to jest i czym różni się od papierowego?

Banknot polimerowy to pieniądz wykonany z elastycznego tworzywa sztucznego, a nie z włókien papierowych. Jest odporniejszy na wilgoć, trudniej go podrzeć i może zawierać przezroczyste okienka oraz zaawansowane zabezpieczenia. Sprawdź, jak powstaje, czym różni się od banknotu papierowego i dlaczego pierwszy polski banknot polimerowy ma znaczenie dla numizmatyki.

Co to jest banknot polimerowy?

Banknot polimerowy powstaje na specjalnym podłożu z tworzywa sztucznego, najczęściej na bazie polipropylenu. Materiał jest cienki, elastyczny i odporny na działanie wody. W przeciwieństwie do papieru nie zawiera włókien celulozowych, które z czasem wycierają się, chłoną wilgoć i łatwo ulegają zabrudzeniu.

Na powierzchni tworzywa drukuje się tło, napisy, portrety oraz elementy graficzne. Wybrane fragmenty podłoża pozostawia się przezroczyste. Takie miejsca mogą tworzyć okienka optyczne, w których umieszcza się hologram, metaliczny wzór albo inny element ochronny.

Banknot polimerowy nie jest zwykłym banknotem papierowym pokrytym folią. Całe podłoże stanowi specjalnie przygotowane tworzywo sztuczne, zintegrowane z drukiem i zabezpieczeniami.

Jak polimer różni się od papieru?

Oba rodzaje pieniędzy pełnią tę samą funkcję, lecz zachowują się inaczej podczas codziennego używania. Papier łatwiej zgina się w jednym miejscu, nasiąka wodą i może się rozwarstwiać. Polimer lepiej znosi kontakt z wilgocią, częste składanie oraz zabrudzenia, choć również może zostać porysowany lub trwale zagięty.

Różnica jest wyczuwalna także przy dotyku. Polimer ma gładką powierzchnię i często delikatnie się ślizga, podczas gdy papier banknotowy jest bardziej matowy. Nie oznacza to jednak, że jeden materiał zawsze zapewnia niższe koszty produkcji. Cena zależy od technologii, nakładu, projektu oraz wymagań banku centralnego.

Odporność i trwałość

Tworzywo sztuczne nie nasiąka wodą tak jak papier, dlatego banknot polimerowy może dłużej zachować czytelność. Brud zwykle pozostaje na powierzchni i łatwiej go usunąć, ale nie należy prać ani intensywnie czyścić pieniędzy. Detergenty mogą uszkodzić nadruk i elementy optyczne.

Podłoże polimerowe ma też ograniczenia. Ostre zagięcie może pozostawić trwały ślad, a kontakt z wysoką temperaturą może odkształcić banknot. Z tego powodu egzemplarze kolekcjonerskie najlepiej przechowywać płasko, w etui bez plastyfikatorów.

Jakie zabezpieczenia ma banknot polimerowy?

Przezroczyste okienko jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów. Powstaje przez pozostawienie fragmentu niezadrukowanego podłoża. Fałszerz musi odtworzyć nie tylko obraz, lecz także właściwości materiału, jego przejrzystość i sposób połączenia z pozostałą częścią banknotu.

Na polimerze można zastosować także zabezpieczenia znane z tradycyjnych pieniędzy. Należą do nich druk stalorytniczy wyczuwalny palcem, mikrodruki, numeracja typograficzna, metaliczne elementy oraz grafika zmieniająca kolor przy przechylaniu banknotu. Weryfikacja kilku cech naraz utrudnia wykonanie dobrej imitacji.

Hologram Belwederu

Hologram Belwederu znajduje się w przezroczystym okienku pierwszego polskiego banknotu polimerowego. Przy zmianie kąta patrzenia obraz i odbicie światła zachowują się inaczej niż na zwykłym nadruku. To zabezpieczenie łączy efekt wizualny z cechą konstrukcyjną podłoża.

W banknocie polimerowym okienko ochronne jest częścią materiału, a nie naklejoną dekoracją. Próba jego podrobienia wymaga odtworzenia kilku różnych właściwości jednocześnie.

Pierwszy polski banknot polimerowy

Banknot 20 zł Legiony Polskie został wyemitowany przez NBP 5 sierpnia 2014 roku. Upamiętnia 100-lecie utworzenia Legionów Polskich i pozostaje emisją kolekcjonerską, a nie standardowym banknotem obiegowym. Nakład wyniósł 50 000 sztuk, natomiast podawany stan zachowania UNC oznacza egzemplarz bez śladów obiegu.

Na stronie przedniej umieszczono portret Marszałka Józefa Piłsudskiego. Rewers przedstawia Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari z gwiazdą, odznakę I Brygady Legionów Polskich oraz orzełka legionowego. Kompozycję uzupełniają zabezpieczenia polimerowe i papierowe.

Projekt przygotował Andrzej Heidrich. Początkowo zakładano druk na papierze, dlatego przeniesienie wzoru na tworzywo wymagało połączenia dwóch grup rozwiązań. NBP emitował banknot, a PWPW S.A. wykonała produkcję na podłożu polimerowym.

Produkcja w PWPW S.A.

Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A. uzyskała w styczniu 2013 roku certyfikat Guardian Printer Accreditation. Potwierdzał on przygotowanie parku maszynowego, procedur i kwalifikacji potrzebnych do drukowania banknotów na podłożu polimerowym. W chwili uzyskania certyfikatu podobne uprawnienia miało zaledwie kilkanaście przedsiębiorstw na świecie.

Polimerowe pieniądze najczęściej pojawiają się w państwach o gorącym i wilgotnym klimacie. W takich warunkach papier szybciej traci sztywność i czytelność. Polska emisja miała przede wszystkim charakter technologiczny oraz kolekcjonerski, ponieważ polskie banknoty obiegowe nadal wykorzystują podłoże papierowe.

Polimerowe banknoty na świecie

Jednym z dobrze znanych przykładów jest angielski banknot 5 funtów, wprowadzony do obiegu 13 września 2016 roku przez Bank Anglii. Miał wymiary 125 × 65 mm, czyli był o 15 procent mniejszy od wcześniejszego papierowego odpowiednika. Na awersie znajdował się portret królowej Elżbiety II, a na rewersie wizerunek Winstona Churchilla.

Ten egzemplarz otrzymał przezroczyste okienko z portretem monarchini, hologram oraz mikrodruk widoczny dopiero pod mikroskopem. Papierowe piątki pozostały w obiegu do 5 maja 2017 roku, a po tej dacie można je było wymieniać w oddziałach Bank of England.

W 2026 roku banknoty polimerowe są używane w wielu systemach walutowych, zwłaszcza tam, gdzie pieniądze często mają kontakt z wilgocią. W obiegu spotyka się je między innymi w części państw wyspiarskich i krajów strefy tropikalnej. Ich wygląd zależy od lokalnej tradycji, nominału oraz zabezpieczeń wybranych przez emitenta.